Tot 1889 – De eerste schermutselingen

Voetbal is met afstand de grootste, meest invloedrijkste en belangrijkste sport in Nederland. Het is daarom best vreemd te moeten concluderen dat het ook nu nog altijd niet vaststaat waar nu de eerste voetbalclub is ontstaan in ons land. En dan rekenen we voor het gemak de schermutselingen in de jaren zestig van de negentiende eeuw even niet mee. In Nederland verblijvende Engelsen hebben toen in onder meer Enschede en Den Haag gevoetbald, maar de lokale bevolking stond er bij en keek ernaar. Letterlijk en figuurlijk.

Bijna honderd jaar lang is blind gevaren op de verhalen die zijn opgetekend door Pim Mulier. De Haarlemse sportpionier schreef in 1894 in zijn boekje Athletiek en Voetbal voor het eerst over de oprichting van zijn Haarlemsche Football Club en deed dat in 1919 nog eens dunnetjes over in het gedenkboek van HFC. Jarenlang is de sterk anekdotische voetbalgeschiedenis van HFC zoals beschreven door Mulier zonder enige terughoudenheid overgenomen, van gedenkboeken van de KNVB tot in het wetenschappelijke meesterwerkje Voetbal in Nederland van C. Miermans uit 1955. Mulier was immers een icoon en een autoriteit en daar twijfel je niet aan. De enige nuance bestond dan nog uit de vraag HFC nu wel of niet een voetbalclub was toen het volgens Mulier in 1879 werd opgericht. Aanvankelijk werd er namelijk rugby gespeeld en pas vanaf 1883 “association football”.

Behalve over veel innovativiteit en sportiviteit beschikte Mulier echter ook over een flinke duim, waar hij veel van zijn mooie verhalen uit zoog. Bronnenonderzoek heeft inmiddels klip en klaar duidelijk gemaakt dat HFC nooit in 1879 kan zijn opgericht. Mulier zat op dat moment op een kostschool in het Gelderse Brummen. Bovendien opende de winkel van F.A.L. de Gruyter waar Mulier zijn bal kocht pas jaren later de deuren en is er geen enkel hard bewijs terug te vinden omtrent de oprichting van HFC. Van alle zaken die Mulier in zijn verhalen benoemt (de brief die hij stuurde naar de burgemeester, het huurcontract voor het terrein aan de Koekamp) is niets terug te vinden in de archieven.

Pas in 1886 duikt de naam HFC voor het eerst op in de kranten en tijdschriften. Dat is sowieso het jaar dat er plotseling meer berichten verschijnen over de dan nog onbekende sport. De eerste wedstrijd die is vastgelegd voor het nageslacht is vastgelegd gaat tussen “Sport” uit Amsterdam en HFC op 19 december 1886. Sport wint, met 3-0.

Is Sport dan misschien de oudste voetbalclub van het land? Mogelijk. In de sportalmanak uit 1886 staan twee clubs opgenomen die naast cricket ook voetbalclub zijn. Excelsior uit Haarlem en het voornamelijk uit Engelsen bestaande Sport, opgericht in 1882. Dat wil echter nog niet zeggen dat er in dat jaar ook al wordt gevoetbald. En dat is meteen het lastige bij het rangschikken van de ouderdom van de clubs. Bijna alle oude clubs komen namelijk voort uit al bestaande cricketverenigingen. De meesten beginnen later met voetbal, maar wanneer is vaak niet precies te achterhalen. En daarmee zijn we weer terug bij HFC. Er is namelijk ook een theorie dat HFC eigenlijk is voortgekomen uit cricketclub Rood en Wit (opgericht in 1881), waar Mulier ook regelmatig de bat bediende. Deze theorie wordt ondersteund door het gegeven dat HFC in de kranten in 1888 af en toe wordt aangeduid als Rood en Wit.

De oudste club, waarvan het keiharde bewijs van de oprichting ook nu nog is terug te vinden is de Enschedse Footballclub. Deze club uit 1885 vormt de basis voor het nog altijd bestaande PW. In de laatste vijf jaren van de jaren tachtig begint het aantal voetballende clubs duidelijk toe te nemen. Eerst voornamelijk in Haarlem, Rotterdam, Den Haag en Amsterdam, maar ook in studentensteden elders in het land, zoals Wageningen, Deventer, Nijmegen en Groningen. Het voetbal zal nu niet maar zo gaan verdwijnen, zoveel is wel duidelijk.

Terug naar het overzicht